وێنه‌کانی گه‌مه‌ی دوایی؛ ئێران به‌ چاوی دووربینێکی ڕووسییه‌وه‌ 1901- 1914

 پاشکۆی 3 . سه‌فه‌ر بۆ ڕۆژئاوای کوردستانی ئێران

 سه‌فه‌ر بۆ ڕۆژئاوای کوردستانی ئێران   

کۆلۆنێل  ئه‌ی. ئای. ئیاس

( کۆنسوولی پێشوو له‌ ساوجبولاغ )

 ئیاس ئالێکساندر.، 1914، پۆیه‌زدکا پۆ په‌رسیسکی کوردستان، ئیزڤ. مینیستری. ئینستۆر.دێل 1915، ژماره‌ 4 ، 182 – 200 ، 27 وێنه‌ ، نه‌خشه‌یه‌ک


14 ی ئووت . بۆ ڕۆژێک له‌ شێواوکان حه‌ساینه‌وه‌ ( 1،200 میتر) ، که‌ نێوبانگی خراپی په‌یدا کردبوو وه‌کوو ئه‌و شوێنه‌ی که‌ له‌ نۆڤامبری 1912 دا دۆمێزی بێلژیکی لێ کۆۆژرابوو. ئۆردووگه‌که‌مان به‌ ته‌نیشت چۆمی زێ وه‌ دامه‌زراند ، و له‌ سایه‌ی ویدا قازاخه‌کان شوێنێکی به‌دڵیان ده‌ست که‌وتبوو بۆ مه‌له‌ و ماسیگرتن. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ که‌ڵه‌کاوێ تخووبی نێوان نه‌ڵێنی مه‌نگوڕ ونه‌ڵێنی فه‌قێ عیسایه‌ ، که‌ شێواوکانیش وه‌به‌ر ده‌گرێ، ره‌ئیسولعه‌شایر و براکانی چوونه‌وه‌ ماڵێ ، و میرزایه‌کیان وه‌کوو شاره‌زا له‌ لا به‌جێ هێشتم، که‌ بۆ خۆی خه‌ڵکی ئه‌و ناوچه‌یه‌ بوو له‌ گه‌ڵ سوارێکی سه‌رباز. له‌ به‌رئه‌وه‌ی ئێمه‌ نه‌مانده‌توانی له‌ رێگه‌ی ئاڵوه‌تانه‌وه‌ بگه‌ینه‌ وه‌زنێ ، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی که‌ ناوچه‌که‌ به‌ ده‌ست ترکه‌کان داگیر کرابوو، بڕیارمان دا له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌وێ بچین و ڕۆژی دواتر ئۆردووگه‌یه‌که‌مان له‌ ڕێگه‌یه‌کی هه‌ره‌ کورته‌وه‌ بنێرینه‌ ئاڵوه‌تان، له‌ کاتێک دا خۆمان به‌ ملی کێوی به‌رزی هه‌ڵۆ هه‌ڵکشاین ، که‌ له‌وێوه‌ وه‌زنێ و کێوه‌کانی ده‌وروبه‌ری وه‌ک به‌ری ده‌ستمان لێمانه‌وه‌ دیار بوو له‌ مه‌وداییه‌کی 5 تا 6 ڤێرستی دا.

 

15ی ئووت . له‌ سه‌عات 8ی به‌یانی شێواوکانمان به‌جێهێشت . پازده‌ ده‌قیقه‌ دواتر به‌ نێو ئاوایی نه‌بی ئاوا دا تێپه‌ڕین ، له‌وێوه‌ ئاراسته‌ی خۆمان گۆڕی به‌ره‌و خواروو – ڕۆژئاوا و به‌ ڕێپێڵگه‌یه‌کی ته‌نگه‌به‌ری شاخیدا وه‌‌ سه‌ر کێوی هه‌ڵۆ که‌وتین ( 2،160 میتر) هه‌ڵکشانمان 90 ده‌قیقه‌ی پێچوو. نزیکه‌ی سه‌عاتێک له‌ گه‌ردنه‌ی شاخی ڕاوه‌ستاین.

   به‌ هاتنه‌ خوار له‌ گه‌وه‌ی شاخی ، ئێمه‌ هاوته‌ریبی ڕه‌وتی چۆمی دۆڵه‌بی، به‌ ڕێپێڵگه‌یه‌کی زۆر ناخۆش دا ڕۆیشتین ، و له‌ سه‌عات 12:25 گه‌یشتینه‌ ئاوایی قه‌مته‌رێ ، که‌ له‌وێوه‌ چۆمی وه‌زنێ له‌ کێووه‌ ده‌خوشێته‌ ده‌رێ و به‌ شانی چه‌پ دا ده‌ڕوا و له‌گه‌ڵ چۆمی دۆڵه‌بی تێکه‌ڵ ده‌بێته‌وه‌. گه‌ردنه‌ی هه‌واره‌ سوێسنه‌ لێره‌ هه‌ڵکه‌وتووه‌ له‌ ڕیێه‌کی ڕاسته‌وڕاسته‌وه‌ له‌ شێواوکانه‌وه‌ به‌ره‌و ئاغه‌ڵان. له‌ماوه‌ی 20 ده‌قیقان دا ، ئێمه‌ گه‌یشتینه‌ ئاوایی ئه‌حمه‌د بریو ( 1،660 میتر) له‌ قه‌راغی چه‌پی چۆمی وه‌زنێ، له‌وێ ڕاوه‌ستاین بۆ خواردنی نانی به‌یانی.له‌ سه‌عات 2:40  له‌ سه‌ر گه‌شته‌که‌مان به‌رده‌وام بووین و له‌ سه‌عات 3 به‌ نێو دێی نۆشوان دا تێپه‌ڕبووین ، و له‌وێوه‌ په‌ڕینه‌وه‌ بۆ به‌ری ڕاستی چۆمی وه‌زنێ، که‌ لێره‌ ئاراسته‌ی خۆی به‌ره‌وو خواروو ده‌گۆڕێ. له‌ ئاوایی ته‌ڵاس ( 1،600 میتر) ، دیسان ئێمه‌ له‌ چۆمی وه‌زنێ په‌ڕینه‌وه‌ ، که‌ به‌ خوڕی ده‌خوشی ولێن دوورده‌که‌وته‌وه‌ و به‌ڕه‌و ڕۆژئاوا ده‌چوو. له‌ سه‌عات 3:45 به‌ نێو ئاوایی ئاغه‌ڵان دا ده‌رباز بووین (1،520 میتر) و له‌ ماوه‌ی 15 ده‌قیقان دا گه‌یشتینه‌ ئۆردووگه‌که‌مان . دڕیژایی تێپه‌ڕینمان 24 ڤێرست بوو.

 ناوچه‌ی ده‌وروبه‌ری ئاغه‌ڵان به‌ زێڕ ده‌وڵه‌مه‌نده‌. به‌هاران ، دوای بارانێ، دانیشتوانی خۆجێیی زۆر جار کانزای زۆری زێر ده‌بیننه‌وه‌ و دوایه‌ له‌ ساوجبولاغ ده‌یفرۆشن. به‌ زانینی ئه‌وه‌، ئه‌ندامانی کاروانی ئێمه‌، سه‌رتیپ محه‌مه‌د عه‌لی خان و تاجرباشی ( سه‌رۆکی تاجران) حاجی ئاغا، دوای خواردنه‌وه‌ی چا ، له‌ شوێنێک پێمه‌ڕه‌یان په‌یدا کرد و به‌کاوه‌خۆ چوون بۆ دۆزینه‌وه‌ی زێڕ.ده‌مه‌و ئێواره‌ نێچیروانانی زێڕ گه‌ڕانه‌وه‌ ئۆردووگه‌ به‌ هێندێک له‌ته‌ دوڕیی شاخی یه‌وه‌ که‌ ته‌ڵقی کانگا دره‌وشانه‌وه‌یه‌کی ئامال زێڕی وێخستبوون، ئه‌وان به‌ڕاستیش پێیانوابوو زێڕیان دۆزیوه‌ته‌وه‌. ئێمه‌ ناهومێدمان کردن و بۆمان ڕوون کردنه‌وه‌ " هه‌رچییه‌کی بدره‌وشێته‌وه‌ زێڕ نییه‌ ".

   له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ترکه‌کان له‌ 2ی ئووت بێورانی سه‌رێیان داگیر کردبوو، ئێمه‌ ناچار بووین ده‌ست له‌ نه‌خشه‌ی خۆمان هه‌ڵگرین بو سه‌ردانی گه‌ردنه‌ی کێوی کانی ڕه‌ش که‌ له‌ سه‌ر سنوور هه‌ڵکه‌وتووه‌ و بڕیارمان دا له‌ ئاغه‌ڵانه‌وه‌ بچین بۆ سه‌رده‌شت، نه‌ک به‌ ڕێگه‌یه‌کی ڕاسته‌وڕاست دا به‌ڵکوو به‌ پێچکردنه‌وه‌ به‌ ده‌وری بێوران دا.

 

16 ئووت. له‌ سه‌عات 8.30 ئاغه‌ڵان مان به‌ جێهێشت ، فه‌رمانم دا کاروانه‌که‌مان ڕاسته‌وخۆ بچێ بۆ سه‌رده‌شت. له‌ سه‌عات 9 ئێمه‌ له‌ کێوی که‌یخودا- ده‌رشێوه‌ وه‌سه‌رکه‌وتین ، و له‌وێوه‌ به‌ نێو ته‌مێکی شێن دا ده‌مانتوانی ڕشته‌ کێوی کورته‌ک ببینین، که‌ پشته‌وه‌ی خاکی سه‌ره‌کی عه‌شیره‌تی گه‌ورکه‌. له‌ سه‌عات 9:35 به‌ دێواڵان دا تێپه‌ڕین و دوایه‌ داکشاینه‌ ده‌شتاییه‌ک ، و له‌ سه‌عات 10 ده‌ستمان کرد به‌ هه‌ڵکشان بۆ سه‌ر گه‌ردنه‌ی کێوی گوێزه‌ حه‌یزه‌ران ، و له‌ سه‌عات 10:30 گه‌یشتینه‌ ترۆپکه‌که‌ی. له‌ گه‌وه‌ی کێوی ، کوڕی رێبه‌ری سه‌رده‌شت هاتبوو به‌ پیرمانه‌وه‌، و له‌ خواره‌وه‌ ، له‌ مه‌ودایه‌کی دوو ڤێرستی دا ، ڕێبه‌ر بۆخۆی ئامیر تومان [ژه‌نه‌رال] موزه‌فه‌رولسه‌ته‌نه‌ به‌ خۆی و به‌ ژماره‌یه‌کی زۆر سواره‌وه‌ ڕاوه‌ستابوو. له‌ گه‌وه‌ی کێوی ڕا ڕێگه‌یه‌ک ڕاسته‌وڕاست ده‌چێ بۆ بێوران به‌ڵام ئێمه‌ به‌و ڕێگه‌یه‌ دا نه‌چووین ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ئامیر تومان چاوه‌ڕێی ده‌کردین. له‌ جیاتیان ئێمه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌و سه‌ربازه‌ سوارانه‌ که‌وتین که‌ له‌ خواره‌وه‌ چاوه‌ڕێی ئێمه‌ بوون. به‌ سپاسکردن له‌ موزه‌فه‌رولسه‌لته‌نه‌ و ئه‌وانی دیکه‌ی له‌ گه‌ڵی بوون، که ‌کارگوزار، سه‌رۆکی گوومرگی سه‌رده‌شت ، چه‌ندین تاجر و ڕیش سپییه‌کانی عه‌شیره‌ته‌کانی بریاجی و ملکه‌ڕی یان له‌نێودابوو، درێژه‌مان به‌ رێیه‌که‌ دا.دوای 15 ده‌قیقه‌ ڕێیه‌که‌ دوو ئاراسته‌ی لێ ده‌بووه‌وه‌، لکێکی به‌ره‌و سه‌رده‌شت و ئه‌ویدیکه‌ی به‌ره‌و بێوران.

ئه‌وسه‌ربازانه‌ی به‌ سواری هاتبوون و پێیان خۆش نه‌بوو بێنه‌ بێوارن به‌ جێمان هێشتن بچنه‌وه‌سه‌رده‌شت و خۆمان به‌ره‌و پێش چووین. به‌ تێپه‌ڕبوون له‌ هه‌وارگه‌ی کۆچه‌ران  له‌ زۆران و په‌ڕینه‌وه‌ به‌نێو ڕشته‌ کێوی به‌رز دا ، له‌ سه‌عات 1:25 گه‌یشتینه‌ بێورانی سه‌رێ (1،880 میتر ) سه‌رۆکی پۆستی ترک چاوش سه‌عید ئه‌فه‌ندی ، که‌ له‌ هاتنی ئێمه‌‌ ئاگادار کرابوو ، له‌ ئاوه‌دانییه‌که‌ دا  ڕێزی به‌ سه‌ربازه‌کانی به‌ستبوو و به‌ شه‌وق و گه‌رمییه‌وه‌ به‌خێرهاتنی کردین. داوای لێکردین بچین بۆ لای پۆستی ترکی که‌ له‌ سه‌ر گردێک بوو ، ئه‌وێ 3 چادر و که‌پرێکی لێ بوو. له‌ بن که‌پره‌که‌ ڕه‌سووڵ ئاغای پژده‌ری و چه‌ندین سه‌رۆکی دیکه‌ی کورد دانیشتبوون که‌ هاتبوونه‌ دیده‌نی ئه‌و چاوشه‌. ئه‌وه‌ جێی خۆشی بوو ببیندرێ که‌ چۆن کاربه‌ده‌ستێکی که‌م پایه‌ی ترک ئاوا به‌ سه‌ر کورده‌کان دا حوکم ده‌کا و فه‌رمانیان ده‌داتێ. 12 عه‌سکه‌ری هه‌نگی 24ی سنووری له‌و پۆسته‌ دامه‌زرابوون ، به‌ڵام سه‌عید ئه‌فه‌ندی گوتی 30 که‌سی له‌ ژێر فه‌رمان دایه‌. واوێده‌چێ پاشماوه‌ی سه‌ربازه‌کان ، ناردرابن بۆ قه‌ڵا دزێ . دوای خواردنه‌وه‌ی پیاڵه‌یه‌ک چا له‌ گه‌ڵ چاوش و سه‌ربازه‌کانی ، به‌ره‌و سه‌رده‌شت وه‌ڕێ که‌وتین. به‌رله‌وه‌ی بڕۆین ، سه‌عید ئه‌فه‌ندی دیسان سه‌ربازه‌کانی هه‌نگی خۆی کۆ کرده‌وه‌ و تا نزیکه‌ی ڤێرستێکمان له‌ گه‌ڵ هات له‌ سه‌ر رێی سه‌رده‌شت. ئه‌من پێم خۆشبوو سه‌ربازه‌کان تاقی بکه‌مه‌وه‌، سپاسی میواندارییانم کرد و ، چوار لیره‌ی ترکیم له‌ گیرفانم ده‌رهێنا ، داوام لێکردن سیکه‌کان له‌ نێو خۆیاندا به‌ش بکه‌ن وه‌کوو دیارییه‌ک بۆ سه‌ردانی ئێمه‌ له‌ پۆسته‌که‌یان. ئه‌وان یه‌ک ده‌نگ و به‌ پێکێشییه‌وه‌ ، هه‌م چاوشه‌که‌ و هه‌م عه‌سکه‌ره‌کانی به‌ شانازییه‌وه‌ دراوه‌که‌یان وه‌دوایه‌ داوه‌ و وه‌ریان نه‌گرت ، و شوێنێکی زۆر باشیان له‌ سه‌ر ئێمه‌ دانا.

   له‌ سه‌عات 3 بێورانی سه‌رێ مان به‌جێهێشت . بۆ دوو ڤێرستی داهاتوو  رێگه‌که‌ به شوێن چۆمی ‌بێوران دا ده‌چوو ، که‌ دوای تێکه‌ڵ بوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ چۆمی به‌رزه‌ندوو ، له‌ رێگه‌که‌ هه‌ڵده‌بڕا و به‌ر به‌ خواروو و ڕۆژهه‌ڵات ده‌خوشی. له‌ سه‌عات 3:40 ئێمه‌ له‌ ئاوایی بێورانی خوارێ تێپه‌ڕین ، که‌ موڵکی ڕیش سپییه‌کانی عه‌شیره‌ته‌کانی بریاجی و قادریاگ !!! ه‌. پێنج ده‌قیقه‌ دواتر، ئێمه‌ له‌ چۆمی به‌رزه‌ندوو ده‌رباز بوون که‌ له‌ لای چه‌پی دێی نشتۆڵان هه‌ڵکه‌وتووه‌. دوای تێپه‌رێن له‌ گه‌وه‌ی شاخی لغاوگیر و کیتکه‌ی ئاغان ، له‌ سه‌عات 4:30 گه‌یشتینه‌ سه‌رده‌شت ( 1،580 میتر ) ، له‌وێ له‌ به‌رماڵان ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ خه‌ڵکی ئاوه‌دانییه‌که‌ هاتبوون به‌ به‌ره‌وپیرمانه‌وه‌.ئه‌و گه‌شته‌مان 35 ڤێرست بوو.

 

17ی ئووت. ڕۆژێک له‌ سه‌رده‌شت حه‌ساینه‌وه‌ . سه‌ری بازارمان دا و چووینه‌ لای ڕێبه‌ری ئاوه‌دانییه‌که‌ ، کارگوزار و هه‌ر وه‌ها سه‌رۆکی گوومرگ. به‌ ڕاوێژ و قسه‌کردن له‌ گه‌ڵ خانه‌خوێیه‌کانمان ، بۆمان ڕوون بووه‌وه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ڕێگه‌یه‌کی ئاسته‌ممان له‌به‌ره‌ به‌ڕۆژێک ناتوانین بگه‌ینه‌ تییه‌ت . بڕیارمان دا بۆ ڕۆژی دواتر یه‌که‌م مزڵ هه‌ر هه‌تا بێتووش بچین ، له‌ وێوه‌ ، به‌ ناردنی کاروانه‌که‌مان بۆ بێژوێ، له‌ پێشدا ده‌چینه‌ تییه‌ت و دوایه‌ شه‌وێ له‌ بێژوێ به‌ سه‌ر ده‌به‌ین.

 

18ی ئووت. له‌ سه‌عات 9:15 سه‌رده‌شتمان به‌جێ هێشت به‌ هاوڕێیه‌تی ، ئه‌و شاره‌زایه‌ی له‌ به‌ر ده‌ستمان نرابوو، ڕه‌سووڵ ئاغا ، سه‌رۆکی عه‌شیره‌تی ئالان. ده‌ستمان کرد به‌ وه‌سه‌رکه‌وتن له‌ ڕشته‌ی کێوی. دوای داکشان بۆ ده‌شتاییه‌ک، ئێمه‌ به‌ قه‌دی شاخی زینوی گوڵه‌ سووران دا هه‌ڵکشاین که‌ سنووری نێوان دێیه‌کانی هه‌رزاڵان و کانییه‌ بریاجی پێک ده‌هێنێ. داکشان له‌ قه‌دی شاخییه‌وه‌ تا چۆمی کازان 40 ده‌قیقه‌ی پێچوو. له‌ سه‌عات 10.45 له‌ چۆمی کازان په‌ڕینه‌وه و به‌ شوێنێکی ڕژد دا به قه‌دپاڵی کێوی فه‌قێ سوله‌یمان دا هه‌ڵکشاین (1،720 میتر ) . له‌ لای ڕاستی قه‌دپاڵی شاخه‌که‌وه‌ ئاوه‌دانی قه‌له‌ڕه‌ش  دیار بوو و ، به‌لای چه‌پییه‌وه‌ ، کوڵه‌سه‌ روو. له‌ سه‌عات 11:45 به‌ هه‌ڵکشان به‌  شیوێکی پڕله  ڕه‌وزه‌ به‌رد دا ، له‌ چۆمی ده‌رماناوێ نزیک بووینه‌وه‌ که‌ سه‌رچاوه‌که‌ی له‌ کێوی که‌ڵه‌ ته‌ریپاپ ڕا دێ.دوای حه‌سانه‌وه‌یه‌کی کورت له‌ قه‌راغ چۆمی ، ئێمه‌ به‌ ڕێپێڵگه‌یه‌کی به‌رده‌ڵان و زۆر ئاسته‌مدا وه‌سه‌ری شاخی زینوێی خه‌ڵیفه‌ (1،680 میتر) که‌وتین، و تا سه‌عات 12:35 گه‌یشتینه‌ دونده‌که‌ی.له‌ خواره‌وه‌ له‌ لای ڕاسته‌وه‌ ده‌مانتوانی ئاوایی ده‌رماناوێ ببینین. به‌ درێژایی زنجیره‌یه‌ک دۆڵان دا که‌ دوو ڤێرست ده‌بوون، ئیمه‌ به‌ره‌و ده‌شتاییه‌کی هه‌راو داکشاین ، و له‌وێوه‌ ده‌ستمان کرد به‌ وه‌سه‌رکه‌وتن به‌ قه‌دپاڵی شاخی سه‌ری دڕووی ( قه‌دپاڵی کێوی بێتووش  2،120 میتر به‌رزه‌)دا . داکشان له‌وێوه‌ به‌ره‌و ئاوایی بێتووش  سه‌عاتێک و 10 ده‌قیقه‌ی پێچوو.ئێمه‌ سه‌عات 3:30  گه‌یشتینه‌ ئۆردووگه‌ دوای ئه‌وه‌ی که‌ 40 ده‌قیقه‌ له‌ کانی که‌رقژان حه‌ساینه‌وه‌. له‌ سه‌رده‌شته‌وه‌ بۆ بێتووش گه‌شته‌که‌مان 29 ڤێرست بوو.

    بێتووش (1،380 میتر ) پڕه‌ له‌ باغچه‌ و باغات ، ڕه‌زه‌ ترێ ، گوێزی یۆنانی ، دار بادام و گێلاسی هه‌یه‌. عه‌سکه‌ره‌ ترکه‌کانی پۆستی کوندۆڵ ، که‌ له‌ 17ی ژووه‌نی 1913 بێتووشیان داگیر کرد بوو ، داری ئاڵای داییره‌ی گوومرگیان تێک دابوو ، ڕۆژی دواتر له‌وێ ڕۆیشتبوون و چووبون بۆ ئاوایی کۆنه‌ تییه‌ت ، که‌ له‌ به‌ری ئێرانی چۆمی زێ هه‌ڵکه‌وتووه‌ ، و له‌وێ تا 30 ژووییه‌ مابوونه‌وه‌.

 

19ی ئووت. له‌ سه‌عات 9:10 ئێمه‌ به‌ره‌و ئاراسته‌ی تییه‌ت وه‌ڕێکه‌وتین ، به‌رده‌وام بووین له‌ سه‌ر داكشان و له‌پر شه‌ومان ڕۆژ کرده‌وه‌ به‌رله‌وه‌ی به‌ قه‌دپاڵی کێوی سه‌ری دڕوێ دا بێینه‌ خوارێ. به‌ نیو سه‌عات ، گه‌یشتینه‌ دۆڵێکی ته‌نگ و باڕیک ( 1،060 میتر ) له‌ بناری قه‌دپاڵی کێوی. له‌وێوه‌ ،ڕیگه‌ به‌ره‌و ئاوایی ئه‌شکان ئاراسته‌ی ده‌گۆڕێ. دوای سه‌رکه‌وتن له‌ لایه‌که‌ی دیکه‌ی دۆڵه‌که‌وه‌ ، له‌ سه‌عات 10:10 له‌ لای ڕاستمانه‌وه‌ ئاوایی گه‌رماوی خدری قادر مان لێ وه‌دیار که‌وت ، که‌ له‌و دواییانه‌ دا هاووڵاتی ترک ‌‌هه‌باساغای ، کوڕی سه‌لیم ئاغای پژده‌ری کڕیوێتی. له‌ سه‌عات 10:25 ‌ به‌ دێی گه‌رماو دا تێپه‌ڕین که‌ بابه‌کرئاغا له‌و دواییانه‌ دا فرۆشتوویه‌ به‌ لایه‌نگرێکی  ڕه‌شیدی عه‌لی ئاغای و، 25 ده‌قیقه‌ دواتر ‌ به‌ نێو دێی مه‌زناوێ دا تێپه‌ڕین که‌به‌ 900 تمه‌ن له‌ لایه‌ن خدرئاغای دولکانه‌وه‌ له‌ عومه‌ری سه‌لیم ئاغای پژده‌ری ترک کڕاوه‌ [ جێی ئاماژه‌یه‌ ئیاس له‌ به‌ر هاوڵاتێتی عوسمانی به‌ عومه‌ری سه‌لیم ئاغای ده‌ڵێ ترک – تێبینی وه‌رگێر ] . له‌ سه‌ر ڕێی مه‌زناوێ ، دیمه‌نی قه‌دپاڵی کێوی خان ئه‌حمه‌د خان و ناوچه‌ی پژده‌ر دیاریی ده‌دا. له‌ مه‌زناوێ وه‌ ئێمه‌ له‌سه‌ره‌ خۆ به‌ره‌و چۆمی زێ داکشاین ، که‌ له‌ سه‌عات 12:30 گه‌یشتینه‌ شوێنێک که‌ له‌ پرد زۆر دوور نه‌بوو( 860 میتر ) ته‌نێ بناخه‌ی پردی به‌ نێوبانگی تییه‌ت ماوه‌ته‌وه‌ ، ڕایه‌ڵه‌ی پرده‌که‌ له‌ مێژه‌ نه‌ماوه‌. له‌ بناری شاخه‌کانی ئه‌وبه‌ری ، به‌ری (ترک) تاوڵێکی خڕ دیار بوو ، که‌ پێنج عه‌سکه‌رله‌ به‌ری کۆببوونه‌وه‌.

   ئه‌و پۆسته‌ له‌ مێژ نییه‌ دامه‌زراندراوه‌، زۆر وێده‌چێ له‌به‌ر چاوه‌ڕێ کردنی هاتنی ئێمه‌ داندرابێ .ڕه‌سووڵ ئاغا پێی گوتین ڕێبه‌رانی سنووریی ترک زۆر باش له‌و گه‌شته‌ی ئێمه‌ ئاگادارن و کاپیتان ڕه‌شید ئه‌فه‌ندی له‌ دووبرێ نه‌ک ته‌نیا پاشناوی منی زانیوه‌ به‌ڵکوو نێوی پچووکیشی زانیوم. کاتێک ئێمه‌ گه‌یشتینێ عه‌سکه‌ره‌کان سه‌رقاڵ بوون و شتێکیان به‌ سه‌ر کورده‌کاندا ده‌قیژاند که‌ خه‌ریک بوون ئه‌سپه‌کانیان بێنن و ئاویان ده‌ن.

 دوای حه‌سانه‌وه‌ له‌ قه‌راغ چۆمی بۆ خواردنی نانی به‌یانی، له‌ سه‌عات 2:20 ئێمه‌ به‌ ڕێپێڵگه‌یه‌ک دا به‌ره‌و کێوی هه‌ڵکشاین و دوایه‌ به‌ لای ڕاستی به‌ری چومی دا وه‌سه‌رکه‌وتین. له‌ هێندێک جێ، زێ مان لێ دیار بوو و له‌ شوێنی دیکه‌ ، له‌ به‌ر چاوان بزر ده‌بوو. ڕێگه‌که‌ هه‌تا بڵێی ئاسته‌م بوو. له‌ زۆر جێیان ، ئێمه‌ ناچاربووین به‌ سه‌ر لێواری ڕه‌وه‌زان بڕۆین ، مه‌ترسی ئه‌وه‌ هه‌بوو به‌ربینه‌وه‌ نێو دۆڵێ ، ئه‌گه‌ر ئه‌سپ هه‌نگاوێکی هه‌ڵه‌ی هه‌ڵهێناباوه‌. له‌ سه‌عات 3:20 بۆ ماوه‌یه‌کی کورت له‌ ئاوایی بناوی دیناران حه‌ساینه‌وه‌ و له‌ سه‌عات 5:20 له‌ قه‌دپاڵی شاخی سه‌رکه‌وتین ( 1،440 میتر ) له‌ سه‌عات 5:45 لێی سه‌رکه‌وتین و گه‌یشتینه‌ ئۆردووگه‌که‌مان مێشه‌ڵانی بن بێژوێ (1،260 میتر )، دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ 25 ڤێرست له‌ گه‌شت دابووین.

 

20ی ئووت. له‌ سه‌عات 9 بێژوێ مان به‌ جێهێشت و دیسان ده‌ستمان کرد به‌ نزیکبوونه‌وه‌ له‌ زێ. به‌ 70 ده‌قیقه‌ ، ئێمه‌ به‌ قه‌دپاڵی کێوی زینوی گرێوس ( 1،140 میتر ) دا وه‌سه‌ر که‌وتین ، که‌ تخووبی نێوان ناوچه‌ی ئالان و سه‌رده‌شته‌ ، و له‌ سه‌عات 10:35 له‌ دێی گروێس که‌ ( 30 ماڵه‌) و له‌ سه‌ر چۆمی زێ یه‌ نزیکبووینه‌وه‌.له‌ سه‌عات 11:15 گه‌یشتینه‌ پردێکی سست که‌ به‌ چرپی له‌ سه‌ر زێ ڕایه‌ڵ کراوه‌، به‌ڵام به‌ره‌و ژووتر چووین تا ده‌راوێکمان دیته‌وه‌ و له‌وێ ئاو ته‌نک بوو و توانیمان بپه‌ڕینه‌وه‌ ئه‌وبه‌ری چۆمی. له‌ سه‌عات 11:45 له‌ قه‌راغ چۆمی ئوردووگه‌مان هه‌ڵدا ( 880 میتر) ، ڤێرستێکی بمێنێ بۆ ئاڵوه‌تان. پ 15 ڤێرست مان رێگه‌ بڕیبوو.