جه‌لال حاجی زاده‌

ئێمه‌ وای بۆ ده‌چین که‌ زێد و مه‌ڵبه‌ندی له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت، له‌ ناوچه‌ی موکریان و شاری سه‌رده‌شتی ئێستایه‌ و هه‌ڵبه‌ت هه‌روه‌ک له‌مه‌ڕ ئه‌و بۆوچوونانه‌ی سه‌ره‌وه‌ش به‌ڵگه‌یه‌کی بنج بڕ له‌ گۆڕدا نی یه‌، ئێمه‌ش ئه‌و رایه‌ وه‌ک ئایه‌یه‌کی بێ ئه‌ملا و ئه‌ولا و هه‌ره‌دروست ناهێنینه‌ به‌رباس، به‌ڵکوو بۆچوون و ئاسه‌واره‌کانی هەنووكەیی و به‌راورد کردنیان، ئێمه‌ له‌وباوه‌ڕه ‌نزیک ده‌کاته‌وه‌.

راستیه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌، پڕای خه‌ڵکی ده‌ڤه‌ری سه‌رده‌شت به‌ تێکڕایی هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و رایه‌ سوورن که‌ له‌ لایه‌که‌وه‌ شاری سه‌رده‌شت، به‌ تایبه‌تی به‌شی کۆنی ئه‌و شاره‌ یا خود نێزه‌ڕۆ«ناوی كچی زەردەشت یا خود یەكێ لە سەردارە بەناوبانگەكانی زەردەشت»، هه‌ر له‌ زه‌رده‌شته‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ و ووشه‌ی سه‌رده‌شت به‌ درێژایی کات بگۆڕ کراوی زه‌رده‌شته‌، له‌ لایه‌کی دیکه‌ شه‌وه‌، وڵاتی له‌دایکبوونی زه‌رده‌شتی پێغه‌مبه‌ره‌؛ دیاره‌ له‌ رووی زمانه‌وانیشه‌وه‌، ئه‌وه‌ مسۆگه‌ره‌ که‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ووشه‌کانی کۆن، گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌. بۆ وێنه‌، ووشه‌ی" په‌ز"ی ئاڤێستایی ،به‌ ووشه‌ی" په س"ی هه‌نووکه‌ گۆڕدراوه‌، هه‌روه‌ها گۆڕانکاری و جێگۆڕکه‌ی نێوان پیتی ( ز ) و ( س ) له‌ناو زمانی کوردی به‌ تایبه‌تی وته‌نانه‌ت فارسی و بنه‌ماڵه‌ی هیند و ئورووپایی به‌ گشتی، دیارده‌یه‌کی زۆر زه‌قه‌، بۆ نموونه‌:

(زێو)زییو ← سیم، ئەزمان(ئاڤێستایی) ← ئه‌سمان، په‌ز(ئاڤێستایی) ← په‌س ،ئاراز ← ئاراس ، خوسووره(ئاڤێستایی)‌ ← خه‌زوور ، زاگرۆز← زاگرۆس ، زگ ←سگ ، مزگت(ئاڤێستایی) ←مسگت ← مسجد ، پارازتن ← پاراستن،باسک(په‌هله‌وی) ← بازوو(فارسی)، ئه‌زدی(ئاڤێستایی) ← ئێزگ ← ئێسک.

ئه‌گه‌ر سه‌ردانێکی ناوچه‌ی سه‌رده‌شت و گونده‌کانی بکه‌ین، به‌ روونی ده‌بینین که‌ ئاسه‌واری چاخی رۆژپه‌ره‌ستی و رێزگرتن له‌ ئاگر و رۆشنایی به‌ هه‌ر به‌رد و شاخ و ده‌شت و دوندی کێوێکه‌وه‌ دیاره‌، زنجیره‌ چیاکانی قه‌ندیل و ئه‌شکه‌فت و ئاگرخانه‌کانی ئالان و ئاته‌شگاکانی سندۆڵ لەم بارەو بێ وێنەن.زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری دێهاته‌کانی سه‌رده‌شت خاوه‌ن مێژوویه‌کی چه‌ندین هه‌زار ساڵه‌ن، خده‌ و خووی دێرین و کرده‌وه‌ و ره‌وشتی شوێن هه‌ڵگرتوو، هه‌نووکه‌ش به‌زه‌قی وه‌به‌ر چاو ده‌که‌وێت و باوی هه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی خەڵك بۆ خۆشیان ئاگاداریەكی ئەوتۆیان بەسەردا نه‌بێت.

ماوه‌یه‌ک له‌مه‌وبه‌ر، له‌ شاروچکه‌ی ره‌به‌ت ( ره‌په‌ت، ره‌په‌توین، ره‌پیتوین و ... ) سه‌ر به‌ شاری سه‌رده‌شت و موکریان ته‌پۆلکه‌یه‌ک دۆزراوه‌ته‌وه‌ که‌ ده‌گوترێ پایته‌ختی مانایه‌کان یا خود هه‌مان موساسیر ( مزازیر ) به‌ واتای شاری خوای خۆر له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت؛ له‌ رووی ئاسه‌واره‌‌ دۆزراوه‌کانی ئه‌و شاره‌ کۆنه رێزگرتن له‌ رۆژ، رووناکی و ئاگر مسۆگه‌ره، که‌ وایه‌ له‌ باری زانستی مێژووناسی و کۆمه‌ڵناسی و زمانناسیه‌وه‌، ره‌وایه‌ ئه‌و «گریمانه‌یه‌» که‌ زۆر له‌ راستی نزیکه‌، ده‌رببڕین که وێدەچێت‌، " سه‌رده‌شت " زێدی له‌ دایکبوونی زه‌رده‌شتی پێغەمبەر بێت‌.

بۆ پته‌وکردنی ئه‌و باوه‌ڕه‌، به‌ پێویستی ده‌زانین، زۆر به‌ کورتی ئه‌م خاڵانه‌ وه‌به‌ر چاو بخه‌ین.

1- ئاسه‌واروشوێنەوارە کۆنه‌کان، ئاگرخانه‌کان، زمان و کو‌لتوور، ناوی رووبار و چیا و شاخه‌کان، ئه‌شکه‌فت و دۆڵه‌کان وه‌ هه‌روه‌ها کۆمه‌ڵێک بۆچوون و داب و نه‌ریتی ئەو ناوچەیە ئێمه‌ ده‌باته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌. دیاره‌ به‌ که‌مێک وردبوونه‌وه‌ و سه‌رنجدان به‌ حه‌یرانه‌ی کوردی به‌ تایبه‌تی له‌ ناوچه‌ی سه‌رده‌شت ئه‌وراسته‌یه‌مان بۆ وه‌ده‌رده‌که‌وێ، به‌ ده‌سته‌ واژه‌یه‌کی دیکه‌ کولتوور و ئامانج و چوارچێوه‌ی بیر و باوه‌ڕی سه‌رده‌می کۆن و ئایینی زه‌رده‌شتی له‌ ناو حه‌یرانه‌و به‌یت و بالۆره‌ی حه‌یران بێژانی ناوچه‌که و په‌ندی پێشینیان و قسه‌ی نه‌سته‌قی ئه‌و ناوچه‌یه‌،‌ به‌ ئاشکرایی ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌.

شایانی باسه‌ که‌،(باز سازی)فه‌رهه‌نگی و پێك هه‌ڵکێشان و هه‌ڵسه‌نگاندنی به‌شه‌کان و که‌ره‌سه‌ (داده‌کان)ی هاوبه‌شی مێژوویی، یه‌کێک له‌و شێوه‌‌ زانستیانه‌یه‌ که‌ ده‌کرێ به‌متمانه‌وه‌، لێکدانه‌وه‌ی له‌ سه‌ر ب‌کرێت.                                                                                                               

2- هه‌ر ئێستا له‌ نێوان هۆزو خێڵه‌کانی  جۆراوجۆری کورد هه‌ندێ له‌ ئاسه‌واری ئایینی سرووشت په‌ر ‌ستی وه‌به‌ر چاو دێت، به‌ وته‌ی مامۆستا مه‌ردوخ کوردستانی له‌ ناو په‌ڕتووکی ( مێژووی کورد و کوردستان)  و تاقمێکی تر له‌ زانایان، کورده‌کان به‌ر له‌ ئایینی زه‌رده‌شت، سروشت په‌ر‌ست بوون و رێزیان بۆ رۆژ ومیترا داناوه‌. سوێند خواردن به‌ رۆژ، خۆر و نوور و ئاگر له‌م ناوچه‌یه‌ شتێکی زۆر ئاساییه‌، رێز گرتن له ئاگر و‌ مردوو ، یادکردن له‌ خوا له‌ کاتی رۆشن کردنی ئاگر و رۆشن بوونی نوور ،  ترس له‌ تاریکی ،داب و نه‌ریتی شایی و شین، به‌پیرۆز زانینی دار و نیگاری کۆن و هه‌ڵگیرساندنی ئاور له‌ به‌رزاییه‌کان هه‌ر باوه‌ و ماوه‌.
کورتیوس ده‌ڵێت: ئێرانیه‌کان   به‌ عونسوڕی ئاگر سوو‎وێند ده‌خۆن و ئه‌م سوێند خواردنه‌یه‌ش پڕبایخ و گه‌لێک گه‌وره‌یه‌.(دانشنامه‌ ی ایران باستان،هاشم رضی ، جلد 1)

3-  وێڕای ناوی سه‌رده‌شت، ناوی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری گوند و دیمانه‌کانی ئه‌م شاره‌ وه‌ک نیشانده‌ری  پێوه‌ندیه‌کی زۆر قووڵ، به‌ سه‌رده‌می ئه‌شوو زه‌رده‌شت و ئایینی زه‌رده‌شتییه‌وه‌ مه‌زنده‌ ده‌کرێت. هۆرمزاوێ ( هۆرمزدگان، هۆر، هه‌ور، مزوگ، مزگت، مزگه‌وت، ئه‌هورمه‌زدا، ئه‌ورمزد، هورمزد )، ره‌به‌ت ( ره‌پیتوین )، ماره‌غان ( ماڕه‌گه‌، مه‌ڕه‌غه‌، ماڕگه‌کان، مڕغه‌کان، مڕگه‌کان و ... )، مه‌زناوێ ( مه‌زناوا، مه‌زن ئاوا و ... )، ئالان ( ئاران، ئارانی)، ئەشکان، ئه‌سپه‌مێزه‌، کاژان، بێشاسپ، هه‌نداوێ، قه‌ڵاتاسیان، گاکوژان، وه‌ردێ(ئه‌رد،هه‌رد،ئه‌رت ) ،زێوه، گڵ كەنگ،سڵكتان،پاراستان،دێگه،بریته،سۆستان،وەرگێڵ،نێوکردار،نێزه‌ی سه‌روو،واشه‌مه‌زین،وه‌ڵیو،هه‌رزنێ،نژاوێ،مه‌زرا،مێرگاسێ،کاژێ،سندۆڵ،شمۆڵه‌،شاڵگه‌،زوران،دیواڵان،شیدر(به‌ واتای نوور یا هه‌مان شیدی ئاڤێستایی) و...

 به‌ وه‌به‌ر چاو گرتنی ئه‌و خاڵانه‌ وبەوپێیە، له‌ لایه‌که‌وه‌ کورد بوونی زه‌رده‌شت مسۆگه‌ره‌وله‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ قسەیەكی گەزافەمان نەكردووه ئەگەر بڵێین: دوور نی یه‌ که‌ وه‌ده‌رکه‌وێت، سه‌رده‌شت هه‌مان زێد و مه‌ڵبه‌ندی له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت و چۆمی که‌ڵوێ هه‌مان رووباری دائیتی بێت !

 

سه‌رچاوه : ماڵپه‌ڕی گوتار